Jeszcze niedawno umowa na projekt graficzny była stosunkowo przewidywalna – obejmowała zakres prac, wynagrodzenie i przeniesienie praw majątkowych. Dziś ten sam projekt może w kilka sekund stać się materiałem dla narzędzi AI i podstawą do generowania dziesiątek nowych wariantów – już bez udziału jego autora.

To zmienia fundamentalne pytanie, nie „kto ma prawa do projektu”, ale „co właściwie klient może z nim zrobić przy wykorzystaniu AI”. I właśnie ten obszar najczęściej nie jest w ogóle uregulowany w umowach.

Nowe ryzyko, którego większość umów nie przewiduje

Przez lata projekt graficzny kończył swoją drogę w przewidywalny sposób – jako element identyfikacji wizualnej, materiał marketingowy, element kampanii lub część portfolio klienta. Zakres jego wykorzystania był stosunkowo łatwy do opisania i ograniczał się do klasycznych pól eksploatacji.

Dziś ten sam projekt funkcjonuje w zupełnie innym środowisku technologicznym. Może zostać wprowadzony do narzędzi sztucznej inteligencji i wykorzystany nie jako finalny efekt pracy, ale jako materiał do dalszego przetwarzania. W praktyce oznacza to możliwość generowania nowych wariantów stylistycznych, adaptacji projektów do różnych formatów.

Zakres takiego wykorzystania nie jest jednorodny. Z perspektywy projektanta istotne jest to, że taki sposób użycia nie zawsze oznacza kopiowanie utworu, lecz jego przetwarzanie w nowym środowisku technologicznym. Natomiast granica pomiędzy inspiracją a eksploatacją zaczyna się zacierać.

Klient kupuje projekt, ale czy kupuje też AI-use?

To właśnie w tym miejscu pojawia się pytanie o konsekwencje prawne takiego wykorzystania – czyli czy mieści się ono w ramach przeniesienia praw autorskich lub udzielonej licencji.

W większości standardowych umów dotyczących projektów graficznych kluczowe znaczenie ma właśnie przeniesienie praw lub udzielenie licencji. Konstrukcje te powstawały jednak w realiach tradycyjnych sposobów korzystania z utworów – publikacji, adaptacji, modyfikacji czy wykorzystania w materiałach marketingowych.

Problem polega na tym, że AI-use nie jest dziś standardowo definiowany w umowach. W konsekwencji samo przeniesienie praw majątkowych lub szeroka licencja nie odpowiadają automatycznie na pytanie, czy obejmują również wykorzystanie projektu w środowisku narzędzi AI.

W praktyce prowadzi to do rozbieżnych założeń po obu stronach. Projektant często zakłada, że kontrola nad takim wykorzystaniem – szczególnie w nowych technologiach – nie została w pełni oddana klientowi. Klient natomiast przyjmuje, że uzyskane prawa mają charakter szeroki i obejmują również dowolne narzędzia, w tym AI. To właśnie w tym obszarze powstaje najwięcej nieporozumień. Nie wynika to z błędnej konstrukcji relacji biznesowej, lecz z faktu, że praktyka kontraktowa i klasyczne podejście do prawa autorskiego nie zostały jeszcze w pełni dostosowane do sposobu, w jaki technologie AI zmieniają korzystanie z twórczości.

Z prawnego punktu widzenia brak postanowień dotyczących AI nie oznacza automatycznie, że klient może korzystać z projektu w dowolny sposób. W polskim prawie autorskim zakres przeniesienia praw lub licencji interpretuje się zgodnie z treścią umowy i wskazanymi polami eksploatacji. Jeżeli strony nie przewidziały określonego sposobu korzystania z utworu, może powstać spór, czy mieści się on w zakresie udzielonych uprawnień. W konsekwencji projektant może twierdzić, że wykorzystanie projektu jako materiału wejściowego dla narzędzi AI wykracza poza uzgodniony zakres licencji, podczas gdy klient będzie argumentował, że takie działanie stanowi jedynie nowoczesną formę korzystania z nabytego projektu. To właśnie niepewność interpretacyjna sprawia, że coraz więcej podmiotów decyduje się na wyraźne uregulowanie kwestii AI w umowach.

AI to nie jedno zjawisko – różne scenariusze, różne ryzyka

Wykorzystanie projektów w kontekście AI nie jest jednorodne. W praktyce można wyróżnić co najmniej trzy scenariusze, które – mimo pozornego podobieństwa – wiążą się z odmiennymi konsekwencjami prawnymi i biznesowymi.

Pierwszy scenariusz obejmuje sytuację, w której klient wykorzystuje otrzymaną od projektanta grafikę lub ilustrację jako podstawę do wygenerowania kolejnych materiałów. W praktyce może to wyglądać bardzo prosto: klient wgrywa ilustrację do narzędzia AI i wydaje polecenie: „korzystając ze stylu wgranej ilustracji przygotuj grafikę przedstawiającą produkt X”. Powstają w ten sposób kolejne materiały wizualne bazujące na stylistyce opracowanej przez projektanta, mimo że sam twórca nie uczestniczy już w ich przygotowaniu. W takim przypadku granica pomiędzy inspiracją a eksploatacją projektu zaczyna się zacierać.

Drugi scenariusz dotyczy wykorzystania całych systemów identyfikacji wizualnej, w tym brandbooków. Coraz częściej klient może wgrać do narzędzia AI dokument zawierający zasady identyfikacji marki, a następnie wygenerować nowe grafiki poleceniem: „korzystając z wytycznych wizualnych i szablonów określonych w dokumencie przygotuj grafikę na social media z informacją o promocji X”. W takim modelu AI pozwala rozwijać identyfikację wizualną i tworzyć kolejne materiały marketingowe bez angażowania autora pierwotnych projektów.

Trzeci scenariusz obejmuje modyfikowanie istniejących projektów. Klient może wgrać gotową grafikę i polecić AI zmianę wybranych elementów, na przykład zastąpienie produktu X produktem Y, zmianę komunikatu marketingowego, kolorystyki albo układu projektu. W takim przypadku pojawiają się pytania nie tylko o zakres licencji, ale również o granice dopuszczalnego opracowywania utworu oraz wykonywania praw zależnych.

Każdy z tych przypadków może wyglądać podobnie z perspektywy użytkownika narzędzia AI, ponieważ opiera się na wykorzystaniu istniejącego projektu. Z punktu widzenia prawa oraz relacji umownej między projektantem a klientem różnice są jednak istotne – zarówno w zakresie oceny dopuszczalności, jak i skutków takiego użycia.

Jak wygląda praktyka? Rynek dopiero tworzy standardy

W obszarze wykorzystania projektów graficznych w kontekście sztucznej inteligencji nie wykształcił się jeszcze jeden, powszechnie przyjęty standard umowny. To nadal stosunkowo nowy obszar, który dopiero zaczyna być realnie uwzględniany w negocjacjach pomiędzy projektantami a klientami.

W efekcie praktyka rynkowa jest dość zróżnicowana, a stosowane rozwiązania można w uproszczeniu sprowadzić do kilku podejść. Najbardziej restrykcyjne zakłada całkowite wyłączenie możliwości wykorzystywania projektów w narzędziach AI – zarówno jako materiału wejściowego, jak i w procesach generowania nowych treści czy dalszego przetwarzania.

Drugie podejście ma charakter warunkowy i opiera się na zasadzie zgody indywidualnej. W takim modelu każde wykorzystanie projektu w środowisku AI wymaga odrębnej, wyraźnej akceptacji projektanta, co pozwala zachować kontrolę nad sposobem eksploatacji utworu, ale jednocześnie zwiększa elastyczność współpracy.

Trzeci model zakłada natomiast dopuszczenie wykorzystania projektów w AI, ale traktowanie go jako odrębnego pola eksploatacji. W takim ujęciu korzystanie z projektu w narzędziach generatywnych może być powiązane z dodatkowym wynagrodzeniem albo rozszerzoną licencją, odrębną od standardowego przeniesienia praw lub licencji podstawowej.

W praktyce coraz częściej widać, że strony – szczególnie w bardziej dojrzałych relacjach biznesowych – nie dążą już do całkowitego wyłączenia AI, lecz raczej do jego uporządkowania. Kluczowe staje się nie tyle samo „czy wolno”, ile „w jakim zakresie i na jakich warunkach”.

Jednocześnie rynek pozostaje wciąż niespójny. Podejście do tych kwestii zależy w dużej mierze od świadomości technologicznej stron oraz ich doświadczenia w pracy z narzędziami AI, co sprawia, że podobne sytuacje mogą być regulowane w zupełnie odmienny sposób w zależności od konkretnej umowy.

Jak podejść do klauzul? Sam zakaz to za mało

Samo wskazanie w umowie, że klient nie może wykorzystywać projektu w narzędziach AI, często okazuje się niewystarczające. W praktyce wiele wątpliwości pojawia się nie przy oczywistym wykorzystaniu projektu, ale przy działaniach granicznych, takich jak modyfikowanie istniejących grafik, generowanie kolejnych materiałów w tej samej stylistyce czy wykorzystywanie elementów identyfikacji wizualnej jako punktu odniesienia dla systemów AI.

Dlatego zamiast ograniczać się wyłącznie do zakazu, warto precyzyjnie określić, jakie działania są dopuszczalne, a jakie wymagają odrębnej zgody twórcy.

W szczególności warto zastanowić się:

• czy klient może wykorzystywać projekt jako materiał wejściowy dla narzędzi AI;
• czy dopuszczalne jest generowanie nowych materiałów na podstawie istniejącego projektu lub jego stylistyki;
• czy brandbook, księga znaku lub inne materiały identyfikacji wizualnej mogą być wykorzystywane do automatycznego tworzenia kolejnych treści;
• czy klient może przy pomocy AI dokonywać zmian w istniejących grafikach;
• czy takie działania stanowią element podstawowej licencji, czy wymagają dodatkowej zgody lub dodatkowego wynagrodzenia.

Dobrze przygotowana klauzula powinna odpowiadać na rzeczywiste potrzeby stron i uwzględniać sposób, w jaki projekt będzie wykorzystywany po jego przekazaniu. W praktyce to właśnie precyzyjne określenie dopuszczalnych działań ma większe znaczenie niż sam fakt wprowadzenia zakazu lub ograniczenia korzystania z AI.

AI zmienia umowy, ale nie zastępuje biznesowego podejścia

Wprowadzenie sztucznej inteligencji do procesu tworzenia i wykorzystania projektów graficznych nie oznacza, że umowy muszą stać się bardziej restrykcyjne czy skomplikowane. Kluczowe nie jest samo ograniczanie nowych technologii, ale świadome i precyzyjne określenie zasad ich wykorzystania.

Warto pamiętać, że umowa nie pełni wyłącznie funkcji ochronnej, ale przede wszystkim organizuje relację pomiędzy projektantem a klientem. Im bardziej precyzyjnie strony określą zasady współpracy na początku, tym mniejsze ryzyko sporów na etapie późniejszego wykorzystania projektu. Ostatecznie największym wyzwaniem nie jest sama sztuczna inteligencja, lecz to, że sposób korzystania z twórczości zmienia się szybciej niż język umów, które to wykorzystanie mają regulować.